"O camiño á Constitución nas caricaturas de Siro"

En 2018 publicáronse alomenos cinco libros sobre o humor gráfico galego: á miña monografía sobre Xaquín Marín e á miña entrevista a Siro sobre a carictura cómpre engadir outra obra deste último -O camiño á Constitución nas caricaturas de Siro-, a xa habitual escolma de Davila coas súas mellores viñetas do ano e o estudo de Xulio Carballo sobre Os pioneiros da banda deseñada galega (1971-1979). 

Nas vindeiras entradas do blogue fareime eco de todos eles. Comezo neste post co libro de Siro sobre a Transición.

O camiño á Constitución nas caricaturas de Siro é o catálogo da exposición do mesmo título organizada pola Deputación da Coruña co gallo do 40 aniversario da Carta Magna e que está a percorrer diversos municipios da provincia. A mostra foi inaugurada o 20 de setembro de 2018 na Coruña e xa pasou por Ribeira, Santiago de Compostela, Carballo e Ferrol, onde será clausurada definitivamente o 24 de febreiro.

Son 117 viñetas co seu respectivo texto, publicadas no xornal La Voz de Galicia na serie “Imaxes da Transición”. Arrancan co nomeamento de Juan Carlos de Borbón como sucesor de Franco a título de rei en 1969 e rematan coa vitoria do PSOE nas eleccións xerais de 1982. Sete delas –a do devandito nomeamento de Juan Carlos e seis máis– son anteriores á morte do ditador, e é que, en contra do que o público mal informado puidese coidar, a Transición non comezou co pasamento de Franco, senón uns anos antes, certamente co nomeamento de Juan Carlos como o seu sucesor, nin rematou coa aprobación da Constitución de 1978, senón que se estendeu en efecto ata a vitoria electoral do PSOE en 1982. Era a primeira vez desde 1936 que a esquerda conquistaba o goberno.

O catálogo inclúe unha presentación do presidente da Deputación da Coruña, Valentín González Formoso, e cadanseu prólogo de do xornalista Fernando Ónega e do historiador Justo Beramendi.

Segundo González Formoso, Siro lémbranos estes episodios de Transición “ás veces arrincándonos un sorriso, outras invitándonos a reflexionar e sempre facéndonos cómplices da súa particular visión dun tempo en que a sociedade española sentou os alicerces do que hoxe somos como país”.

“Cun estilo propio e audaz, a miúdo impregnado polo agudo sentido do humor que caracteriza ao artista ferrolán, os seus debuxos plasman matices, xestos, sombras, actitudes, situacións e detalles que retratan mellor que moitas crónicas os personaxes que protagonizaron estes anos de profundos cambios”, engade o presidente da Deputación.

Fernando Ónega cualifica ao caricaturista de “testigo y analista de un tiempo fascinante”, “psicólogo de un país”, “notario” e “paciente orfebre de una narración de obligada lectura”.

“Lo escrito por él (el ‘pie’ de cada dibujo) narra los acontecimientos con el rigor del historiador, con la neutralidad del analista, con la agilidad del informador y con una envidiable exhibición de fuentes. Sus dibujos tienen la fuerza de la interpretación, con su reconocida genialidad, pero con la singularidad de no hacer un chiste de cada escena que retrata”, salienta o xornalista. “Con estos ingredientes, Siro ha conseguido lo que tantas veces se consideró el ideal de un comunicador que utiliza el humor para expresarse: cada una de sus viñetas es más expresiva que un articulo de fondo o un reflexivo editorial”.

Finalmente, Justo Beramendi destaca de Siro “a súa probada mestría como artista gráfico na elección de situacións, no trazo preciso para caracterizar persoas e actitudes e nese humor asemade lúcido e empático, lonxe da edulcuración deturpadora, e capaz de humanizar as súas criaturas sen renunciar á crítica, de inspirarnos certa simpatía e comprensión mesmo perante o máis antipático”.

Portada do catálogo

Unha das viñetas do libro, titulada "Comeza a elaborarse o anteproxecto da Constitución".

Siro co presidente da Deputación durante a inauguración da exposición na Coruña.

Un aspecto da mostra.

A Deputación homenaxea a Siro López cun libro sobre a súa traxectoria vital e artística

Tomado da web da Deputación da Coruña (www.dicoruna.es), 19-1-2018.

A sede da Deputación da Coruña acolleu esta mañá a presen-tación do libro "Siro", unha monografía de 383 páxinas en gran formato nas que se repasa, a través de textos e ilustracións, a ampla traxectoria biográfica e artística de Siro López.

O acto contou coa asistencia do presidente da institución pro-vincial, Valentín González Formoso, a vicepresidenta, Goretti Sanmartín, o director de La Voz de Galicia, Xosé Luis Vilela Conde, xornal no que o tamén humorista gráfico desenvolveu boa parte da súa carreira profesional, e o artista ferrolán Pedro Taboada, que se encargou da coordinación do volume, así como do propio Siro e de numerosas personalidades do mundo da cultura, a arte, a política e o xornalismo que non quixeron perderse esta cita cun dos nosos artistas contemporáneos máis versátiles.

Na presentación de hoxe, que coincidiu coa celebración do 75 aniversario de Siro, o presidente da Deputación, Valentín González Formoso, destacou que o volume "concentra a esencia da vida dunha boa persoa, dun gran artista de Galicia".

Formoso citou ao propio Siro ao afirmar que "un se fai querer se fai rir, e Siro fíxonos rir moito" con viñetas que ilustraron o acontecer social e político de Galicia durante as últimas décadas.

O presidente provincial subliñou tamén as múltiples facetas cultivadas por Siro durante a súa dilatada traxectoria profesional como xornalista, guionista, escritor, ilustrador e pintor e que agora "quedan recollidas para sempre nesta gran edición da Deputación da Coruña".

A vicepresidenta Goretti Sanmartín enmarcou a Siro "nunha estirpe de mestres como Maside, Díaz Pardo ou Castelao" e destacou "o orgullo" que supón contar coa súa figura entre os grandes artistas galegos. "O seu traballo é un agasallo para a cultura galega", apuntou.

"Siro é debuxante dende a nenez", afirmou o artista ferrolán Pedro Taboada, encargado da coordinación da obra, que repasou a traxectoria biográfica de Siro dende os seus inicios, coas primeiras caricaturas que debuxaba aos seus compañeiros de traballo en Bazán, e lembrou que a súa primeira viñeta publicouse na revista ferrolá "Chan".

A partir de aí xurdiron as primeiras oportunidades para que o mozo Siro realizara os seus primeiros guións de radio para Radio Popular de Ferrol e a súa primeira ilustración nun libro de Xavier Alcalá. Despois chegaron as caricaturas nos xornais, primeiro en Ferrol Diario (1971), en El Ideal Gallego e finalmente en La Voz de Galicia, onde desenvolveu a maior parte da súa carreira profesional entre 1985 e 2006.

Viñetas que se anticipaban aos titulares

As viñetas de Siro ilustraron períodos clave da historia recente de España como a transición ou o inicio da autonomía. "Todos os políticos galegos foron caricaturizados por Siro, en escenas que moitas veces se anticipaban aos sucesos", afirmou Taboada.

Este aspecto tamén foi destacado polo director de La Voz de Galicia, Xosé Luís Vilela Conde, que destacou o carácter "audaz e agudo" das viñetas de Siro, que "moitas veces ía por diante dos textos e os titulares".

"Non sei se destacar máis o Siro mitolóxico ou o Siro persoa", afirmou Vilela, que sostivo que "hai cinco ou seis Siros": o caricaturista, o humorista, o mestre, o intelectual, o galeguista... pero sobre todo destacou a súa valía como persona. "Intelixencia, beleza e sensibilidade, iso é Siro", concluíu.

Pola súa banda, Siro López agradeceu as múltiples mostras de afecto nun "día especial" no que celebrar ao mesmo tempo a edición do libro e o seu 75 aniversario. "Este é o libro da miña vida. Un libro soñado por calquera artista", afirmou, ao tempo que apuntou que a publicación permitirá coñecer outras facetas da súa carreira, ademais da de caricaturista. "Aínda que os anos dedicados ao xornalismo foron os máis felices da miña vida profesionalmente, non quería morrer sen deixar feita unha obra pictórica coa que me sentise satisfeito", afirmou.

"Eu cheguei á cultura pola porta de servizo", dixo Siro, que lembrou que nunca foi á universidade, nin a unha escola de arte. A pesar disto, rexeitou definirse como autodidacta "pois aprendín moito de todos".

O artista ferrolán dedicou o volume ao seu pai "que me deixou en herdanza algo tan marabilloso como o humor, que me serviu para darme de comer e para facerme querer", rematou.

Siro presenta o seu libro sobre o humor no Quixote

Félix Caballero, 23-2-2017

O caricaturista, humorista gráfico e escritor Siro López presentou onte en Santiago, na Biblioteca do Centro Galego de Arte Contemporánea (CGAC) o seu ensaio Cervantes e o Quixote. A invención do humorismo, editado pola Consellería de Cultura e Educación da Xunta de Galicia na colección Cardenos Ramón Piñeiro (nº 36). No acto participaron o secretario xeral de Cultura, Anxo Lorenzo; o autor do prólogo da obra, o catedrático de filosofía Ramón López Vázquez; e o coordinador científico do Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades, Manuel González.

Trátase dun libro único na bibliografía cervantina, na que non existía ata o de agora, en ningún idioma, un traballo que estudase o que supuxo O Quixote como aparición dunha nova forma de humor, o que se deu en chamar humorismo. Siro parte da tese de Celestino Fernández de la Vega, apuntada xa polos románticos ingleses e alemáns e despois por Luigi Pirandello e por Wenceslao Fernández Flórez, de que O Quixote é, non só a primeira novela moderna, senón tamén a primeira obra humorística da literatura universal. Pero vai alén ao explicar por que Cervantes creou o humorismo na literatura, cuestión que De la Vega non chegou a abordar. Siro xa se aproximara ao asunto en 2005, co gallo do 400 aniversario da aparición da primeira parte da novela, co estudo Sobre o humor de Cervantes no Quixote, publicado tamén nos Cadernos Ramón Piñeiro.

Na presentación, o humorista e escritor asegurou que este era un dos dous libros da súa vida, canda Castelao en el arte europeo (Duen De Bux, 2015, edición de María Victoria Carballo-Calero), no que estuda as influencias estranxeiras na obra do rianxeiro. O caricaturista e teórico do humor confesou que, “malia ter escrito máis de 700 folios, non está dito todo” sobre o humorismo d’O Quixote, e animou a posíbeis investigadores que veñan atrás a continuar o labor.

A importancia da historia n’O Quixote

A primeira parte do libro céntrase na teoría do humor, na que a posición de Siro coincide “en gran parte” coa de Fernández de la Vega, segundo afirmou o autor, que, porén, subliñou que discrepa do filósofo lugués canto á importancia da historia na xénese d’O Quixote, desbotada por este. Para o caricaturista e escritor, Cervantes necesitou escribir O Quixote en chave de humor por dúas razóns: a súa propia biografía, chea de desventuras, na que, sen dúbida, Cervantes tivo que usar o humorismo como arma defensiva; e as circunstancias históricas que lle tocou vivir. “Cervantes é un humanista cristián ao xeito de Erasmo de Rotterdam”, salientou o autor: “Profundamente Cristián e profundamente patriota, aínda que logo levase unha profunda decepción polo comportamento de Felipe II, que levou á bancarrota ao Reino”.

Siro explicou que, en contra do que fan algúns, non se pode negar a grande influencia d’O eloxio da loucura de Erasmo en Cervantes. “Chega con investigar a súa obra humorística: as coincidencias son moitas, aínda que Erasmo fose un gran satírico e Cervantes un humorista”, sinalou.

O caricaturista referiuse tamén ao escritor ruso Vladimir Nabokov, o autor de Lolita, quen no seu libro póstumo, sobre O Quixote, que recolle o seu curso de 1951-1952 na Universidade de Harvard, ridiculiza a Cervantes. Para Siro, Nabokov demostra que non entendeu a novela en absoluto.

A galeguidade de Cervantes

Outro dos temas que Siro aborda no libro e dos que falou onte é a galeguidade de Cervantes, cuestión que xa tratara polo miúdo nunha recente conferencia na Casa de Galicia en Madrid. O humorista e ensaísta salientou que é indibudable que o novelista tiña orixes galegas, pero tamén que naceu en Alcalá de Henares, como demostra a súa partida de bautismo, malia que César Brandariz, que escribiu dous libros sobre o tema, insista en que é falsa. Para Siro, un bo indicio das orixes galegas de Cervantes é o seu humorismo, tan propio do pobo galego.

O escritor referiuse tamén á retranca, asunto que aborda igualmente no libro. Siro estrañouse de que ningún dos intelectuais galegos que escribiron sobre o humor –Fernández de la Vega, García Sabell, Rof Carballo, o propio Castelao…– falasen dela. O caricaturista é, pois, o único que fixo un estudo serio sobre o asunto. Recalcou que é o elemento máis xenuíno e diferenciador do humor galego; ten un carácter autodefensivo, que fai que non teña nada que ver coa sátira, o sarcasmo ou a ironía, malia que ás veces é confundida con eles; e a súa característica de freo (nas relacións sociais ) está xa na orixe etimolóxica do termo, que designaba un aparello que servía para frear as carruaxes.

LEA A NOTICIA EN "LA VOZ DE GALICIA"